OKUL YÖNETİCİLERİNİN LİDERLİK STİLLERİNİN ÖRGÜT SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ*

Liderlik stilleri üzerine yapılmış bir araştırma incelemesi; Cemaloğlu, N., (2007). “Okul Yöneticilerinin Liderlik Stillerinin Örgüt Sağlığı Üzerindeki Etkisi”, Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11 (2), 165-194 OKUL YÖNETİCİLERİNİN LİDERLİK STİLLERİNİN ÖRGÜT SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİSİ* Necati CEMALOĞLU** Özet: Bu araştırmanın amacı, okul yöneticilerinin liderlik stillerinin örgüt sağlığı üzerindeki etkisini saptamaktır. Bu amaçla ilköğretim ve ortaöğretim okullarında görev yapan toplam 500 öğretmene anket uygulanarak veri toplanmıştır. Araştırmada Bass ve Avolio (1995) tarafından geliştirilen “Çoklu Faktör Liderlik Anketi - Değerlendirme Formu (5x Kısa)”, Hoy ve Miskel (1991) tarafından geliştirilen “Örgüt Sağlığı Anketi” kullanılmıştır. Verilerin analizi yapılırken Çoklu Regresyon Analizi tekniğinden yararlanılmıştır. Araştırma sonucunda; okulun örgütsel sağlığının kurumsal bütünlük alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin laissez-faire ve dönüşümcü liderlik özelliklerinden idealleştirilmiş etki (davranış); inisiyatif yapısının en güçlü yordayıcısı telkinle güdüleme, entelektüel uyarım ve koşullu ödül; saygı alt boyutunun en güçlü yordayıcısı idealleştirilmiş etki (atfedilen), koşullu ödül ve laissez-faire; okul yöneticisinin etkisi alt boyutunun en güçlü yordayıcısı telkinle güdüleme, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve istisnalarla yönetim (aktif); kaynak desteği alt boyutunun en güçlü yordayıcısı bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atfedilen); moral alt boyutunun en güçlü yordayıcısı bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve laissez-faire; akademik önem alt boyutunun en güçlü yordayıcısı bireysel destek ve laissez-faire liderlik özellikleri olduğu saptanmıştır. Anahtar Sözcükler: Dönüşümcü liderlik, işlemci liderlik, örgüt sağlığı, The Effect of School Administrators’ Leadership Styles on Organizational Health Abstract: The purpose of this study is to determine the effect of school administrators’ leadership styles on organizational health. The questionnaire were distributed to 500 teachers work in elementary and secondary schools to collect data in this research. “ Multifactor Leadership Questionnaire- Evaluation Form (5-x Short), developed by Bass and Avolio (1995) and “ Organizational Health Questionnaire developed by Hoy and Miskel (1991) were used. The data were assessed using Multi Regression Analysis Technique. At the end of the research; the most predictive feature of organizational wholeness sub dimension of school organizational health was determined as idealised influence (behavior); the most predictive feature of initiative structure was determined as inspirational motivation, intellectual stimulation and contingent reward; the most predictive feature of respect sub-dimension was determined as idealised influence (attributed), contingent reward and laissez-faire; the most predictive feature of school administrator’ effect was determined as inspirational motivation, idealised influence (attributed) and management-by-exception (active); the most predictive feature of source support sub-dimension was determined as individualised consideration and idealised influence (attributed); the most predictive feature of morality sub-dimension was determined as individualised consideration, idealised influence (attributed) and laissez-faire; the most predictive feature of academic importance sub-dimension was determined as individualised consideration and laissez-faire leadership characteristics. Key Words: Transformational leadership, transactional leadership, organizational health, 1. GİRİŞ Liderlik, toplumsal ve evrensel olgulardan birisidir. Bireylerin birlikte yaşadıkları ve eylemde bulundukları her yerde liderlik söz konusudur. Birlikte yapılan her türlü eylemin sonuçları ile lider davranışları arasında ilişki kurulmuş, başarı ve başarısızlık lidere atfedilmiştir. Literatürün ve uygulamanın lider üzerine odaklaşmasının en önemli nedenlerinden birisi, bireysel ve örgütsel amaçlardır. Bu bağlamda Çelik (2004) liderliği, izleyenleri grubun amaçları doğrultusunda ikna etme süreci olarak tanımlamaktadır. Liderlikle ilgili tanımların ortak yönleri liderliğin bir grup işlevi olması ve liderin, izleyicilerin davranışlarını bilinçli olarak etkilemesidir (Owens, 2001; Akt. Çelik, 2004: 188). Örgütsel ortamla ilgili araştırmalar, işgörenlerin, işe dayalı yaşadıkları olumsuz durumların sebebi olarak, örgüt yöneticilerinin davranışlarının etkili olduğunu belirtmektedir (O’Driscoll ve Beehr, 1994). Eğitim örgütlerinde yapılan araştırmalarda, okul yöneticilerinin liderlik davranışları ile öğretmenlerin güdülenme, moral ve iş doyumu düzeyleri arasında anlamlı bir ilişki bulunmuştur (Kabadayı, 1982). Diğer alanlarda yapılan araştırma sonuçları da, işgörenin çalıştığı örgütsel ortam ve yöneticinin liderlik stili, işgörenleri destekleyici ya da engelleyici özellikler gösterdiğini ortaya koymaktadır (Duxbury vd., 1984; Bakker vd., 2000). Carmeli vd., (2006a) ve Carmeli vd., (2006b) yaptığı araştırmalarda, örgüt yöneticisinin liderlik davranışlarının, işgörenlerin yenileşmeye ilişkin davranışlarını etkilediğini, üst yönetimin liderlik davranışlarının, örgütün performansını artırdığını saptamıştır. Örgütlerde stres, tükenmişlik ve iletişim sorunlarının yaşanmasının nedenleri arasında yer alan bir diğer değişken de örgüt sağlığıdır. Podgurski (1990) yaptığı araştırmada, ilköğretim okullarının örgüt sağlığı ile okulun etkililiği arasında, Fliegner (1984), Korkmaz (2004), örgüt sağlığı ile okul yöneticilerinin liderlik özellikleri arasında anlamlı bir ilişki olduğunu bulmuşlardır. Genel olarak yapılan araştırmaların ortak özelliği, örgüt sağlığı ile liderlik, etkililik, performans ve örgütsel iletişim arasında anlamlı bir ilişkinin varlığını göstermektedir (Hoy ve Feldman, 1987). Genel olarak eğitim örgütlerinde yaşanan önemli sorunların nedenleri arasında okul yöneticisinin liderlik davranışları gösterilirken, liderin davranışlarıyla doğru orantılı olarak örgüt sağlığı incelenmektedir. Örgüt sağlığı okulun psiko-sosyal durumunu göstermektedir. Okulların örgüt sağlığını belirlemede amaç, okulun sağlıklı ya da sağlıksız olmasında nelerin etkili olduğunu saptamaktır (Hoy vd., 1991: 149-150’den aktaran, Yıldırım, 2006: 2). Örgüt sağlığı, lider davranışlarından etkilenen bağımlı değişken konumunda, önemli bir rol üstlenmektedir. Konu ile ilgili olarak Korkmaz (2005) ve Yıldırım (2006) tarafından yapılan araştırmalar, okul yöneticilerin liderlik stillerinin, örgüt sağlığının bir yordayıcısı olduğunu ortaya koymuştur. Araştırmacı Hoy ve Miskel (1991) tarafından geliştirilen “örgüt sağlığı” envanterini, 7 alt boyutta Türkçe’ye uyarlayarak farklı bir örneklem grubunda yeniden test etme ihtiyacı duymuştur. Okul yöneticilerinin liderlik stilleri ile örgüt sağlığı arasındaki ilişkinin varlığı, örgütlerde yaşanan pek çok sorunun çözümünde etkili rol oynayabileceği düşünülmektedir. Amaç Bu araştırmanın amacı, okul yöneticilerinin liderlik stillerinin örgüt sağlığı üzerindeki etkisini saptamaktır. Bu amaca ulaşabilmek için şu sorulara cevap aranacaktır. 1. Okul yöneticilerinin liderlik stilleri, örgüt sağlığının; 1.1. Örgütsel bütünlük, 1.2. Okul yöneticisinin etkisi, 1.3. Saygı, 1.4. İnisiyatif, 1.5. Kaynak desteği, 1.6. Moral, 1.7. Akademik önem, boyutlarını anlamlı düzeyde yordamakta mıdır? Dönüşümcü Liderlik Burns (1985) dönüşümcü liderliği, lider ve onu izleyenlerin birbirlerini üst düzeyde moral ve motivasyonlarını artırma süreci olarak tanımlamıştır (Akt. Yukl, 1994). Dönüşümcü liderler, örgütlerdeki iş görenlerin çabalarını somut hedefler yerine, bir vizyona yöneltmektedir. Uzun dönemli bir bakış açısına sahip olan dönüşümcü liderler, astların tüm yetenek ve becerilerini ortaya çıkartıp, kendilerine olan güvenleri artırarak, onlardan normal olarak beklenenden daha fazla sonuç almayı hedeflemektedirler (Tabak, 2005: 40). Bass (1997) dönüşümcü liderliğin boyutlarını idealleştirilmiş etki (atfedilen) idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım ve bireysel destektir. İdealleştirilmiş Etki (atfedilen): Liderin astların kendisi ile çalışmaktan gurur duymasını sağlaması, grubun yararına olacak işleri kendi çıkarından üstün tutması, izleyenlerin kendisine saygı duymasını sağlaması ve kendine güvenen güçlü biri olduğu izlenimini vermesi gibi lidere atfedilen etkileri içerir (Karip, 1998: 47). İdealleştirilmiş Etki (davranış): Liderin kendisi için değerli ve önemli inançlar hakkında konuşması, bir amaca sahip olmanın önemini vurgulaması, kararların ahlâkî ve etik sonuçlarını dikkate alma ve ortak bir misyon duygusuna sahip olmanın önemini vurgulaması gibi davranışları içerir (Karip, 1998: 47). Telkinle Güdüleme: Lider anlamlardan esinlenir ve izleyenler için basit dil, sembol ve resimler kullanır. İzleyenler için iyimser bir hava yaratır ve heyecan uyandırır. İzleyenler için yüksek beklentiler ve onlara çekici gelebilecek gelecek sunar (Altun, 2003: 11). Entelektüel Uyarım: Dönüşümcü liderliğin bu boyutunda liderler, izleyenleri yaratıcı ve yenilikçi olmaları konusunda teşvik ederler (Bass, 1989: 107). Dönüşümcü liderler, yaratıcı düşünce ve sezgiyi teşvik eden bir örgüt kültürü, iklimi yaratırlar (Dublin, 2001; Akt. Tabak, 2005). Entelektüel liderler, astlarının gruptaki yeni ve değişik durumları zihinlerinde canlandırmaları konusunda cesaretlendirirler (Ceylan, 1997: 319). Bireysel Destek: Lider, her iş görenin bireysel isteğine duyarlıdır. İzleyenler için öğrenme ve gelişme olanağı yaratılır. Çift yönlü ve birebir iletişim cesaretlendirilir (Altun, 2003: 11). İzleyenler ve meslektaşlar, potansiyellerinden daha yüksek seviyede başarı göstermeleri için geliştirilirler. Destekleyici bir ortam ile birlikte öğrenme fırsatları yaratılır. İhtiyaç ve beklentilerde, bireysel farklılıklar göz önüne alınır (Bass, 1989: 107). İşlemci Liderlik İşlemci liderlik, alışveriş yapma anlayışını temsil eder. Lider ve iş görenler arasındaki ilişkiler değerli bir şeyin alışverişine dayanır. Lider iş görenlere onlardaki belli bir yeteneğin veya becerinin kullanılması amacıyla yaklaşır (Colvin, 2001; Akt. Tabak, 2005). Verimliliği artırıcı liderlik tarzı olarak benimsenen işlemci liderlikte, lider izleyenlere yol gösteren, onları güdüleyen, örgütün amaçlarını, iş görenlerin rollerini ve görevlerini açıkça ortaya koymaya çalışan kişidir (Bateman, 2002: 471). İşlemci liderlik modelinde liderle, iş görenler arasında etkili bir takas işlemi vardır ve dört boyuttan oluşur. Bunlar koşullu ödül, istisnalarla yönetim (aktif), istisnalarla yönetim (pasif) ve müdahale etmeme (laissez-faire) yaklaşımıdır (Hater ve Bass, 1988; Howell ve Avolio, 1993; Karip, 1998; Çelik 1998; Stordeur vd., 2001). Koşullu Ödül: Lider ile izleyenler arasında yapılan bir müzakere ile karşılıklı olarak hedeflerin neler olduğu, gösterilmesi istenen performans ve bu performansın ölçütleri açıkça ifade edilir. İlk olarak izlenecek yol ve elde edilmek istenen amaçlar açıkça belirlenir. Lider astlarını istenen amaç yönünde harekete geçirebilmek için onları maddi ve/veya manevi ödül ile motive eder ve işlerin istendiği gibi sonuçlanmaması halinde de durumun gerektirdiği cezayı alacaklarını bildirir. Lider astlarının isteklerini ve ihtiyaçlarını bilmelidir. Sadece bu sayede astlarını, hedefe yöneltecek ödülleri belirleyebilir (Bass, 1985). İstisnalarla Yönetim: Serbest bırakıcı liderlik tarzından farklı olarak, istisnalarla yönetim modeli, liderlikten vazgeçmek anlamına gelmez. Etkileşimci liderliği belirleyen en önemli iki faktör ödül ve cezadır. Başarı karşılığında yönetici ödül aracını kullanır. Öte yandan performansta kabul edilemeyecek bir değişiklik ortaya çıktığında istisnalara göre yönetim geçerlidir. İstisnalara göre yönetim, düzeltici faaliyetin başlatılması anlamına gelir. İstisnalarla yönetim davranışını gösteren Iiderler, astlarına verdikleri görevin üstesinden gelebileceklerini, açıkça ifade etmeseler de, bir güvenleri vardır. Serbest bırakıcı liderlikte olduğu gibi, işler yolunda gittiği sürece müdahil olmamayı ve kenarda durmayı tercih ederler. Kısacası istisnalarla yönetim davranışı astlara kısmi güven, statükonun devamı, zayıf iletişim ve kendine güven duygusunda zayıflık şeklinde kendini gösterir (Bass, 1985). İstisnalarla Yönetim (aktif): Lider, kuralları hataları önlemek için uygular, hataların kayıtlarını tutar ve standartlardan meydana gelen sapmayı önlemek için astlarıyla konuşur (Karip, 1998, 449). İstisnalarla Yönetim (pasif): Lider, örgütsel sorunlar kronik hale gelene kadar olaylara müdahale etmez. “Bozulmamışsa tamir etme-dokunma” ilkesini katı bir biçimde uygular ve hata olmadan eylemde bulunmaz (Karip, 1998, 449). Laissez-faire Liderlik: Sözcük anlamından da anlaşılacağı üzere, iş görenlere sınırsız özgürlük alanı yaratan lider anlamına gelmektedir. Liderin varlığı ile yokluğu pek belli değildir. Lider astları kendi haline bırakır, astlarla bir takas ya da antlaşma yapmaz. Bu durum, özellikle liderlik özelliklerinden yoksun yöneticilerde görülür (Karip, 1998: 449). Bu liderler, özellikle karar vermekten çekinirler (Çelik, 1998: 429). Örgüt Sağlığı Örgüt sağlığı kavramı ilk defa 1969 yılında Miles tarafından kullanılmıştır. Miles (1969) örgüt sağlığı kavramını, yaşamını sürdüren ve sürekli gelişen, sorunlarını çözebilme yeterliliğine sahip örgüt olarak tanımlamıştır (Akbaba, 2001). Uras (1998), örgütlerin onları oluşturan bireyler gibi sağlıklı veya hasta olabileceklerini belirterek; sağlıklı örgüt işlevsel iken; sağlıksız örgüt işlevsizdir. Bir örgütteki sağlığın düzeyi, örgütün amaç ve işlevlerini gerçekleştirmesi ile doğrudan ilişkilidir. Örgütsel sağlığın uygun olduğu durumlarda iş görenlerden, örgütsel davranışı ya da davranışları istenen nitelik ve nicelikte görmesi sağlanabilir (Akt. Yıldırım, 2006: 20). Örgüt sağlığı kavramını daha çok eğitimciler, okulların yönetimi, etkinliği, kültürü ve iklimi çerçevesinde kullanarak, çalışan-çalıştıran, bir diğer ifade ile öğretmen-öğrenci-yönetim arasındaki uyum ve bunun sonucunda ortaya çıkan verimlilik olarak kullanmışlardır (Tsui, Cheng, 1999; Akt. Aytaç, 2003). Başaran (1988: 272) örgütsel sağlığı, insanda olduğu gibi hiçbir organın birbiri ile çatışmaya, çelişkiye düşmeden, düzenli olarak işlevini yerine getirmesi, olarak ifade etmiştir. Bu benzetmeden hareket edildiğinde, örgüt sağlığı, sağlık kavramına benzetilebilir. Örgüt sağlığı, bir canlının sağlık durumunda olduğu gibi, tüm organların görevlerini düzenli olarak yerine getirmesini, büyüme ve gelişme gücüne sahip olmasını ifade etmektedir (Yıldırım, 2006: 19). Hoy ve Feldman (1987) örgüt sağlığı envanterini 7 alt boyut altında yeniden düzenlemişlerdir. Bu araştırma kapsamında kullanılan boyutlar şunlardır: Örgütsel Bütünlük: Okulda görevli olan iş görenlerin (öğretmen, yönetici ve eğitici olmayan personel) okulun amaçlarını kabul etmeleri, okulun amaçlarıyla bütünleşmeleri, okulun eğitim programını ve vizyonunu kabul etmeleri, okulun çevresinde örgütlenmiş olan gruplarla iletişim içerisinde olmaları ve okul yönetiminin öğretmenleri ve diğer personeli çevreden gelen baskı ve tehditlere karşı korumasını ifade etmektedir. İnisiyatif Yapısı: Okul yönetiminin yönetsel eylemlerdeki başarısını ifade eder. Okul yöneticisinin, okulun başarısını için daha önceden belirlenen performans standartlarına bağlı kalarak, amaçları gerçekleştirmeye çalışması ve öğretmenlerin de onu desteklemesidir. Saygı: Okul öneticisinin okulda görevli olan iş görenlere karşı gösterdiği dostça, samimi, içten, destekleyici ve açık iletişimini ifade etmektedir. Oku Yöneticisinin Etkisi: Okul yöneticisinin bir lider olarak kendisini izleyenleri etkilemesidir. Okul yöneticisi, eğitim faaliyetlerinin daha etkili yürütülmesi için örnek olur, öğretmenleri yönlendirir ve teşvik eder. Kaynak Desteği: Okulda yeterli öğretim materyalinin olmasını ve öğretmenlerin bu materyallere ulaşmasını ve onları kullanabilmesini ifade eder. Moral: Öğretmenlerin birbirleriyle iletişimlerinde açık, dürüst ve güvenilir iletişim kurmalarını ifade eder. Aynı zamanda öğretmenler birbirlerinin başarısından da gurur duyarlar. Akademik Önem: Okulun akademik başarısını ifade eder. Öğrenciler için gerçekleştirilebilir hedeflerin saptanmasıdır. Bu amaçla iyi bir öğrenme çevresi yaratılır. Öğretmenler, öğrencilerin başarılı olacağına inanırlar ve bunu öğrencilerine hissettirirler. 2. YÖNTEM Araştırmanın Modeli Bu araştırma, ilişkisel tarama modelindedir. İlişkisel tarama modeli, iki ve daha çok sayıdaki değişken arasında birlikte değişim varlığını veya derecesini belirlemeyi amaçlayan araştırma modelleridir (Karasar, 1999: 81). Evren ve Örneklem Araştırmanın örneklemini 2005–2006 eğitim-öğretim yılında random tekniği ile seçilen Ankara, Yozgat, Kastamonu ve Van il merkezlerinde devlete bağlı 25 ilköğretim ve ortaöğretim okulunda görev yapan toplam 500 öğretmen oluşturmaktadır. Örnekleme giren öğretmenlerin % 53,8’i kadın, % 46,2’si erkek, % 68,5’i evli, % 31,5’i bekâr, yaklaşık % 80’inin yaş ortalaması 22–44 yaş arasında, kıdemi 1–20 arasında olanlar dağılımın % 80’ini oluşturmakta, % 61,7’sinin branşı sosyal bilimler, % 71’i lisans mezunu ve % 88’i ise ilköğretim okullarında görev yapmaktadır. Veri Toplama Araçları Araştırmada, birbirinden farklı iki ayrı ölçme aracı kullanılmıştır. Okul yöneticilerinin liderlik stillerini ölçmek amacıyla araştırmacı www.mindgarden.com adresinden Bass ve Avolio (1995) tarafından geliştirilen “Çoklu Faktör Liderlik Anketi - Değerlendirme Formu (5x Kısa)” (Multifactor Leadership Questionnaire MLQ) satın almıştır. Yönetici değerlendirme seti Türkçeye uyarlanmıştır. Türkçeye uyarlama aşamasında anlam değişmesini önlemek ve Türk kültürüne uyarlamak için, üç dil uzmanından yardım alınmış, ayrıca alan uzmanları tarafından da incelenerek son hali verilmiştir. Anketin uygulanabilirlik düzeyini saptamak amacıyla örneklem dışında 27 kişilik bir öğretmen grubuna anket uygulanmış, alınan dönütlere göre ankette düzeltmeler yapılmıştır. Veri toplama aracında toplam 45 madde bulunmaktadır. Dönüşümcü liderlik boyutunda idealleştirilmiş etki (atfedilen) (4 madde), idealleştirilmiş etki (davranış) (4 madde), telkinle güdüleme (4 madde), entelektüel uyarım (4 madde), bireysel destek (4 madde), işlemci liderlik boyutunda, koşullu ödül (4 madde), istisnalarla yönetim (aktif) (4 madde), istisnalarla yönetim (pasif) (4 madde), laissez – faire leadership (4 madde), sonuçlarda ise, ekstra çaba (3 madde), etkililik (4 madde) ve doyum (2 madde) maddeden oluşmaktadır. Anket maddelerini ölçmek için 5’li likert türü ölçekten yararlanılmıştır. Hiçbir zaman (0), Seyrek olarak (1), Bazen (2), Sıklıkla (3) ve Her zaman (4) olarak SPSS 11 programına kodlanmıştır. “Çoklu Faktör Liderlik Anketi - Değerlendirme Formu (5x Kısa)” toplam 45 madde bulunduğu için madde sayısının 3 katı olan 135 ilköğretim okulu öğretmenine ön uygulama yapılmıştır. Anket maddelerinin Cronbach Alpha Katsayısı =, 95’tir. Her alt boyutun Cronbach Alpha Katsayıları ve Madde Toplam Korelasyonları tablo 1’de verilmiştir. Tablo 1: Çoklu Faktör Liderlik Anketi Cronbach Alpha Değerleri Cronbach Alpha Madde Toplam Korelasyonları Dönüşümcü liderlik İdealleştirilmiş Etki (atf.) ,87 ,61 - ,79 İdealleştirilmiş etki (davr.) ,57 ,50 - ,75 Telkinle güdüleme ,86 ,69 - ,74 Entelektüel uyarım ,85 ,57 - ,79 Bireysel destek ,83 ,48 - ,77 İşlemci Liderlik Koşullu ödül ,83 ,59 - ,76 İstisnalarla yönetim (aktif) ,50 ,58 - ,77 İstisnalarla yönetim (pasif) ,32 ,46 – 75 Laissez – faire liderlik ,64 ,39 - ,56 Anketin sonuçlar boyutunda bulunan 9 madde bu araştırmada değerlendirme dışında tutulmuştur. Araştırmada dönüşümcü liderlik alt boyutları ve işlemci liderlik alt boyutlarının toplam puanları hesaplanmıştır. Anketin güvenirliğini hesaplamak için, 135 ilköğretim okulu öğretmenine ön uygulama yapılmıştır. Ön uygulama sonucunda dönüşümcü liderlikle ilgili maddelerin faktör yük değerleri, ,51 ile ,79 arasındadır. Dönüşümcü liderlikle ilgili maddelerin toplam varyansı açıklama oranı ,63’tür. Dönüşümcü liderliğin cronbach alpha kat sayısı ,94, işlemci liderliğin faktör yük değerleri ise ,46 ile ,79 arasındadır. Toplam varyansın açıklama oranı ,60’tır. İşlemci liderliğin cronbach alpha katsayısı ,60’tır. Araştırmada ikinci olarak “Örgüt Sağlığı Envanteri” (OHI-S) kullanıldı. Bu envanter örgüt sağlığını ölçmek amacıyla Hoy ve Miskel (1991) tarafından geliştirildi. Envanter daha sonra Hoy ve Tarter (1997), Hoy ve Sabo (1998) tarafından kullanıldı. Licate ve Harper (2001) envanteri 33 madde ve 6 alt boyut şeklinde yeniden düzenledi. Yapılan istatistiksel işlemlerin sonucunda, envanterin toplam varyansı .77 bulundu. Alt boyutların .82 ile .92 arasında yüksek düzeyde güvenirliğe sahip olduğu görüldü. Envanteri kültürel ve dil yönünden Türkçeye uyarlamak amacıyla, envanter araştırmacı ve iki farklı çevirmen tarafından Türkçeye çevrildi. Türkçeye çevrilmiş hali, tekrar İngilizce’ye çevrildi. Dil ve anlatım açısından incelendi ve görülen hatalar düzeltildi. Envanter, dörtlü likert türü ölçekten oluşmaktadır. Bunlar nadiren, bazen, sık sık ve genellikle seçeneğidir. Ölçek 1 ile 4 arasında puanlandı. Envanterin güvenirlik ve geçerliliğini hesaplamak için, envanter random tekniği ile seçilen 6 ilköğretim okulunda görev yapan 145 öğretmene uygulandı. Faktör analizi sonuçlarına göre, envanterin 39 maddeden ve 7 alt boyuttan oluştuğu, kümülatif varyansın .62 olduğu anlaşıldı. Envanterde bulunan 5 maddenin faktör yükleri .30’un altında olduğu için uzman görüşü de alınarak değerlendirme kapsamı dışında tutuldu. Örgüt sağlığı envanterinin faktör yük değerleri, ,50 ile ,82 arasındadır. Toplam varyansı açıklama oranı ,68’dir. Örgüt sağlığının cronbach alpha kat sayısı ,94’tür. Alt boyutlara ilişkin cronbach alpha kat sayısı örgütsel bütünlük ,60, inisiyatif yapısı .79, saygı .90, okul yöneticisinin etkisi .71, kaynak desteği .92, moral .89 ve akademik önem .82. Alt boyutların madde sayıları ve faktör yük değerleri ise şu şekildedir: Örgütsel bütünlük 6 madde, faktör yük değerleri .23 - .45. inisiyatif yapısı 4 madde, faktör yükleri .59 -.68, saygı 5 madde faktör yükleri .57 - .76, okul yöneticisinin etkisi 4 madde, faktör yükleri .42 - .72, kaynak desteği 5 madde, faktör yükleri .71 - .81, moral 8 madde, faktör yükleri .29 - .72 ve akademik önem 7 madde, faktör yükleri .34 - .62. Verilerin Toplanması ve Analizi Veriler anket yoluyla toplandı. Veriler SPSS 11 programına kaydedildi. Öğretmenlere ait bilgiler, frekans (f) ve yüzde (%) hesaplanarak ifade edildi. Değişkenlerin birbirini yordayıp yordamadığı ile ilgili olarak Çoklu regresyon analizi tekniğinden yararlanıldı. Sonuçlar p<.01 düzeyinde test edildi. 3. BULGULAR Tablo 1: Kurumsal Bütünlüğün Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B β t p İkili r Kısmi r Sabit 2,52 - 22,2 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 2,66 ,19 2,20 ,02 ,38 ,10 İdealleştiril.et. (dav) 3,27 ,17 2,61 ,00 ,34 ,12 Telkinle güdüleme -3,47 -,02 -,27 ,78 ,33 -,01 Entelektüel uyarım 1,44 ,01 ,11 ,91 ,32 ,00 Bireysel destek -9,41 -,06 -,86 ,38 ,27 -,04 Koşullu ödül 1,02 ,06 ,78 ,43 ,33 ,03 İstisnalar. yön. (pas) 7,40 ,03 ,75 ,45 ,03 ,03 İstisnalar. yön. (akt) -1,94 -,10 -2,20 ,02 ,01 -,10 Laissez-faire -3,56 -,21 -4,21 ,00 -,35 -,19 R=,461 R2= ,212 F (9-452)=13,524 p=,000 Tablo 1’de liderlik stili alt boyutları ile kurumsal bütünlüğün yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (kurumsal bütünlük) değişkeni arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, idealleştirilmiş etki (atf.) ile kurumsal bütünlük arasında pozitif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=,38) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,10 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile kurumsal bütünlük arasında negatif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=-,35) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,19 olarak hesaplandığı görülmektedir. Alt boyutlarla kurumsal bütünlük arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (aktif) (r=,01) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki r=-,10 düzeyindedir. İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, kurumsal bütünlük arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,461, R2= ,212, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, kurumsal bütünlükteki toplam varyansın yaklaşık % 21’ini açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin kurumsal bütünlük üzerindeki göreli önem sırası; laissez-faire, idealleştirilmiş etki (atf), iadealleştirilmiş etki (davr.), istisnalarla yönetim (aktif), bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), telkinle güdüleme ve entelektüel uyarımdır. Regresyon kat sayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, idealleştirilmiş etki (davr.) ve laissez-faire alt boyutlarının kurumsal bütünlük üzerinde önemli bir yordayıcı olduğu görülmektedir. Diğer değişkenler önemli bir etkiye sahip değildirler. Regresyon analizi sonuçlarına göre, kurumsal bütünlüğün yordanmasına ilişkin regresyon eşitliği şu şekildedir. Kurumsal bütünlük = 2,52 + 1,02 Koşullu ödül + Entelektüel uyarım 1,44 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 2,66 + İdealleştirilmiş etki (davr.) 3,27 + İstisnalarla yönetim (pasif) 7,40 - İstisnalarla yönetim (aktif) -1,94 + Telkinle güdüleme -3,47 + Laissez-faire -3,56 + Bireysel destek -9,4. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının kurumsal bütünlük alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin işlemci liderlik özelliklerinden laissez-faire’dir. Bunu okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden idealleştirilmiş etki (davranış) izlemektedir. Tablo 2’de liderlik stili alt boyutları ile inisiyatif yapısının yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (inisiyatif yapısı) değişkeni arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, telkinle güdüleme ile inisiyatif yapısı arasında pozitif ve yüksek düzeyde bir ilişkinin (r=,71) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,22 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile inisiyatif yapısı arasında negatif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=-,39) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,12 olarak hesaplandığı görülmektedir. Tablo 2: İnisiyatif Yapısının Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B β t p İkili r Kısmi r Sabit 1,40 - 12,27 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 1,56 ,08 1,27 ,20 ,67 ,05 İdealleştiril.et. (dav) -2,26 -,00 -,17 ,86 ,57 -,00 Telkinle güdüleme 6,38 ,31 5,09 ,00 ,71 ,22 Entelektüel uyarım 6,26 ,30 4,76 ,00 ,70 ,21 Bireysel destek -1,82 -,08 -1,65 ,09 ,56 -,07 Koşullu ödül 2,73 ,12 2,08 ,03 ,66 ,09 İstisnalar. yön. (pas) -4,58 -,01 -,45 ,64 ,11 -,02 İstisnalar. yön. (akt) 1,39 ,05 1,58 ,11 ,29 ,07 Laissez-faire -2,35 -,10 -2,71 ,00 -,39 -,12 R=,760 R2= ,577 F (9-467)=70,739 p=,000 Alt boyutlarla inisiyatif yapısı arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (pasif)) (r=,11) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki r=-,02 düzeyindedir. İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, inisiyatif yapısı arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,760, R2= ,577, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, inisiyatif yapısındaki toplam varyansın yaklaşık % 57’sini açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin inisiyatif yapısı üzerindeki göreli önem sırası; telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, koşullu ödül, laissez-faire, bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atf), istisnalarla yönetim (aktif), istisnalarla yönetim (pasif) ve idealleştirilmiş etkidir (davr.). Regresyon kat sayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, telkinle güdüleme, entelektüel uyarım ve laissez-faire alt boyutlarının inisiyatif yapısı üzerinde önemli bir yordayıcı olduğu görülmektedir. Diğer değişkenler önemli bir etkiye sahip değildirler. Regresyon analizi sonuçlarına göre, kurumsal bütünlüğün yordanmasına ilişkin regresyon eşitliği şu şekildedir. İnisiyatif yapısı = 1,40 + İstisnalarla yönetim (aktif) 1,39 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 1,56 + Koşullu ödül 2,73 + Entelektüel uyarım 6,26 + Telkinle güdüleme 6,38 - Bireysel destek -1,82 + İdealleştirilmiş etki (davr.) -2,26 + Laissez-faire -2,35 + İstisnalarla yönetim (pasif) -4,58. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının inisiyatif yapısının en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden telkinle güdüleme olup bunu entelektüel uyarım ve işlemci liderlik özelliklerinden koşullu ödül izlemektedir. Tablo 3: Saygının Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B β t p İkili r Kısmi r Sabit 1,36 - 12,42 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 5,71 ,28 4,88 ,00 ,74 ,22 İdealleştiril.et. (dav) 7,18 ,02 ,59 ,55 ,60 ,02 Telkinle güdüleme 1,58 ,07 1,30 ,19 ,70 ,06 Entelektüel uyarım 2,80 ,13 2,27 ,02 ,71 ,10 Bireysel destek 2,46 ,11 2,35 ,01 ,66 ,10 Koşullu ödül 3,78 ,17 2,98 ,00 ,72 ,13 İstisnalar. yön. (pas) -7,49 -,02 -,79 ,43 ,08 -,03 İstisnalar. yön. (akt) 2,84 ,01 ,33 ,73 ,26 ,01 Laissez-faire -2,78 -,11 -3,37 ,00 -,43 -,15 R=,795 R2= ,633 F (9-468)=89,540 p=,000 Tablo 3’te liderlik stili alt boyutları ile saygının yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (saygı) değişkeni arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ile saygı arasında pozitif ve yüksek düzeyde bir ilişkinin (r=,74) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,22 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile saygı arasında negatif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=-,43) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,15 olarak hesaplandığı görülmektedir. Alt boyutlarla saygı arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (pasif) (r=,08) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyon r=-,03 düzeyindedir. İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, kurumsal bütünlük arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,795, R2= ,633, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, saygıda toplam varyansın yaklaşık % 63’ünü açıklamaktadır. Standardize edilmiş regrasyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin saygı üzerindeki göreli önem sırası; idealleştirilmiş etki (atf), koşullu ödül, entelektüel uyarım, bireysel destek, laissez-faire, telkinle güdüleme, idealleştirilmiş etkidir (davr.), istisnalarla yönetim (pasif) ve istisnalarla yönetimdir (aktif). Regresyon kat sayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, idealleştirilmiş etki (atf.), bireysel destek, koşullu ödül ve laissez-faire’nin saygı üzerinde önemli bir yordayıcı olduğu görülmektedir. Diğer değişkenler önemli bir etkiye sahip değildirler. Regresyon analizi sonuçlarına göre, saygının yordanmasına ilişkin regresyon eşitliği şu şekildedir. Saygı = 1,36 + Telkinle güdüleme 1,58 + Bireysel destek 2,46 + Entelektüel uyarım 2,80 + İstisnalarla yönetim (aktif) 2,84 + Koşullu ödül 3,78 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 5,71 + İdealleştirilmiş etki (davr.) 7,18 - Laissez-faire -2,78 + İstisnalarla yönetim (pasif) + -7,49. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının saygı alt boyutunun en güçlü yordayıcısı, okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden idealleştirilmiş etki (atfedilen) olup bunu işlemci liderlik özelliklerinden koşullu ödül ve laissez-faire izlemektedir. Tablo 4: Okul Yöneticisinin Etkisi Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B Β t p İkili r Kısmi r Sabit 1,33 12,35 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 2,75 ,16 2,37 ,01 ,63 ,11 İdealleştiril.et. (dav) -2,20 -,00 -,01 ,98 ,54 -,00 Telkinle güdüleme 6,84 ,38 5,74 ,00 ,67 ,26 Entelektüel uyarım 2,17 ,12 1,75 ,08 ,62 ,08 Bireysel destek -3,12 -,00 -,02 ,97 ,53 -,00 Koşullu ödül -2,56 -,01 -,20 ,83 ,59 -,01 İstisnalar. yön. (pas) -9,53 -,03 -1,01 ,31 ,12 -,04 İstisnalar. yön. (akt) 3,24 ,14 3,85 ,00 ,37 ,17 Laissez-faire -1,04 -,05 -1,28 ,19 -,30 -,06 R=,709 R2= ,503 F (9-454)=51,036 p=,000 Tablo 4’te liderlik stili alt boyutları ile okul yöneticisinin etkisi alt boyutunun yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (okul yöneticisinin etkisi) değişkeni arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, telkinle güdüleme ile okul yöneticisinin etkisi arasında pozitif ve yüksek düzeyde bir ilişkinin (r=,67) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,26 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile okul yöneticisinin etkisi arasında negatif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=-,30) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,06 olarak hesaplandığı görülmektedir. Alt boyutlarla okul yöneticisinin etkisi arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (pasif)) (r=,12) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki r=-,04 düzeyindedir. İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, okul yöneticisin etkisi arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,709, R2= ,503, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, okul yöneticisinin etkisi alt boyutundaki toplam varyansın yaklaşık % 50’sini açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin okul yöneticisin etkisi alt boyutu üzerindeki göreli önem sırası; telkinle güdüleme, idealleştirilmiş etki (atf), istisnalarla yönetimdir (aktif), entelektüel uyarım, laissez-faire, istisnalarla yönetim (pasif), koşullu ödül, bireysel destek ve idealleştirilmiş etkidir (davr.). Regresyon kat sayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, idealleştirilmiş etki (atf.), telkinle güdüleme ve istisnalarla yönetimdir. Regresyon analizi sonuçlarına göre, saygının yordanmasına ilişkin regresyon eşitliği şu şekildedir. Okul yöneticisinin etkisi =1,33 + Entelektüel uyarım 2,17 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 2,75 + İstisnalarla yönetim (aktif) 3,24 + Telkinle güdüleme 6,84 – Lai ssez-faire -1,04 + İdealleştirilmiş etki (davr.) -2,20 + Koşullu ödül -2,56 + Bireysel destek -3,12 + İstisnalarla yönetim (pasif) -9,53. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının okul yöneticisinin etkisi alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden telkinle güdüleme olup bunu, idealleştirilmiş etki atfedilen istisnalarla yönetim (aktif) liderlik özellikleri izlemektedir. Tablo 5’te liderlik stili alt boyutları ile kaynak desteği alt boyutunun yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Tablo 5. Kaynak Desteğinin Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B β t p İkili r Kısmi r Sabit 1,46 - 10,37 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 4,15 ,22 2,70 ,00 ,52 ,12 İdealleştiril.et. (dav) -2,45 -,09 -1,58 ,11 ,39 -,07 Telkinle güdüleme -3,87 -,02 -,24 ,80 ,47 -,01 Entelektüel uyarım 1,77 ,08 1,10 ,27 ,51 ,05 Bireysel destek 5,09 ,25 3,75 ,00 ,53 ,17 Koşullu ödül 2,90 ,14 1,80 ,07 ,52 ,08 İstisnalar. yön. (pas) -2,47 -,00 -,20 ,83 ,09 -,01 İstisnalar. yön. (akt) 1,17 ,04 1,08 ,27 ,23 ,05 Laissez-faire -3,13 -,01 -,29 ,76 -,23 -,01 R=,581 R2= ,338 F (9-461)=26,099 p=,000 Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (kaynak desteği) değişken arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, Bireysel destek ile kaynak desteği arasında pozitif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=,53) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,17 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile kaynak desteği arasında negatif ve düşük düzeyde bir ilişkinin (r=-,23) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,01 olarak hesaplandığı görülmektedir. Alt boyutlarla kaynak desteği arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (pasif) (r=,09) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki r=-,01 düzeyindedir. İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, kaynak desteği arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,581, R2= ,338, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, kaynak desteği alt boyutundaki toplam varyansın yaklaşık % 33’ünü açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin kaynak desteği alt boyutu üzerindeki göreli önem sırası; bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atf), koşullu ödül, idealleştirilmiş etkidir (davr.), entelektüel uyarım, istisnalarla yönetimdir (aktif), telkinle güdüleme, laissez-faire ve istisnalarla yönetimdir (pasif). Regresyon kat sayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, idealleştirilmiş etki (atf.) ve bireysel destektir. Regresyon analizi sonuçlarına göre, kaynak desteğinin yordanmasına ilişkin regresyon eşitliği şu şekildedir. Kaynak desteği =1,46 + İstisnalarla yönetim (aktif) 1,17 + Entelektüel uyarım 1,77 + Koşullu ödül 2,90 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 4,15 + Bireysel destek 5,09 - İdealleştirilmiş etki (davr.) -2,45 + İstisnalarla yönetim (pasif) -2,47 + Laissez-faire -3,13 + Telkinle güdüleme -3,87. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının kaynak desteği alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden bireysel destek olup bunu idealleştirilmiş etki (atfedilen) liderlik özelliği izlemektedir. Tablo 6: Moralin Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B β t p İkili r Kısmi r Sabit 2,35 - 20,21 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 3,84 ,26 3,09 ,00 ,44 ,14 İdealleştiril.et. (dav) 1,33 ,06 1,03 ,30 ,37 ,04 Telkinle güdüleme -1,13 -,07 -,89 ,36 ,38 -,04 Entelektüel uyarım -1,86 -,11 -1,42 ,15 ,38 -,06 Bireysel destek 4,31 ,27 3,89 ,00 ,43 ,18 Koşullu ödül -3,38 -,02 -,25 ,79 ,38 -,01 İstisnalar. yön. (pas) 1,76 ,07 1,74 ,08 ,10 ,08 İstisnalar. yön. (akt) 5,40 ,02 ,60 ,54 ,14 ,02 Laissez-faire -3,53 -,20 -3,98 ,00 -,31 -,18 R=,506 R2= ,256 F (9-456)=17,426 p=,000 Tablo 6’da liderlik stili alt boyutları ile moral alt boyutunun yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (moral) değişkeni arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, idealleştirilmiş etki (atf.) ile moral arasında pozitif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=,44) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,14 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile moral arasında negatif ve düşük düzeyde bir ilişkinin (r=-,31) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,18 olarak hesaplandığı görülmektedir. Alt boyutlarla moral arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (pasif) (r=,10) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki r=-,08 düzeyindedir. İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, kaynak moral arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,506, R2= ,256, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, moral alt boyutundaki toplam varyansın yaklaşık % 25’ini açıklamaktadır. Standardize edilmiş regresyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin moral üzerindeki göreli önem sırası; bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atf), laissez-faire, entelektüel uyarım, telkinle güdüleme, istisnalarla yönetimdir (pasif), idealleştirilmiş etkidir (davr.), istisnalarla yönetimdir (aktif) ve koşullu ödüldür. Regresyon katsayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, idealleştirilmiş etki (atf.), bireysel destek laissez-faire’dir. Moral =2,35 + İdealleştirilmiş etki (davr.) 1,33 + İstisnalarla yönetim (pasif) 1,76 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 3,84 + Bireysel destek 4,31 + İstisnalarla yönetim (aktif) 5,40 - Telkinle güdüleme -1,13 + Entelektüel uyarım -1,86 + Koşullu ödül -3,38 + Laissez-faire -3,53. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının moral alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden bireysel destek olup bunu idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve işlemci liderlik özelliklerinden laissez-faire liderlik özellikleri izlemektedir. Tablo 7’de liderlik stili alt boyutları ile akademik önem alt boyutunun yordanmasına ilişkin çoklu regresyon analizi sonuçları verilmiştir. Yordayıcı değişkenlerle (liderlik stili alt boyutları) bağımlı (akademik önem) değişken arasındaki ikili ve kısmi korelasyonlar incelendiğinde, bireysel destek ile akademik önem arasında pozitif ve orta düzeyde bir ilişkinin (r=,50) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=,21 olarak hesaplandığı görülmektedir. Laissez-faire liderlik ile akademik önem arasında negatif ve düşük düzeyde bir ilişkinin (r=-,32) olduğu, ancak diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki korelasyonun r=-,16 olarak hesaplandığı görülmektedir. Alt boyutlarla akademik önem arasındaki en düşük ilişki istisnalarla yönetim (pasif)) (r=,09) arasındadır. Diğer değişkenler kontrol edildiğinde iki değişken arasındaki r=-,05 düzeyindedir. Tablo 7: Akademik Önem Yordanmasına İlişkin Çoklu Regresyon Analizi Değişkenler B β t p İkili r Kısmi r Sabit 2,12 - 18,79 ,00 - - İdealleştiril. et.(atf.) 1,28 ,09 1,07 ,28 ,46 ,05 İdealleştiril.et. (dav) 6,46 ,03 ,51 ,60 ,40 ,02 Telkinle güdüleme -1,18 -,07 -,95 ,34 ,41 -,04 Entelektüel uyarım 7,30 ,04 ,56 ,57 ,46 ,02 Bireysel destek 5,10 ,32 4,74 ,00 ,50 ,21 Koşullu ödül 9,14 ,05 ,70 ,48 ,45 ,03 İstisnalar. yön. (pas) 1,12 ,05 1,15 ,24 ,09 ,05 İstisnalar. yön. (akt) 7,24 ,00 ,08 ,93 ,16 ,00 Laissez-faire -3,02 -,17 -3,53 ,00 -,32 -,16 R=,548 R2= ,300 F (9-452)=21,529 p=,000 İdealleştirilmiş etki (atfedilen), idealleştirilmiş etki (davranış), telkinle güdüleme, entelektüel uyarım, bireysel destek, koşullu ödül, istisnalarla yönetim (pasif), istisnalarla yönetim (aktif) değişkenleri birlikte, kaynak desteği arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır (R=,548, R2= ,300, p<.01). Adı geçen dokuz değişken birlikte, akademik önem alt boyutundaki toplam varyansın yaklaşık % 30’unu açıklamaktadır. Standardize edilmiş regrasyon kat sayısına (β) göre, yordayıcı değişkenlerin akademik önem üzerindeki göreli önem sırası; bireysel destek, laissez-faire, idealleştirilmiş etki (atf), telkinle güdüleme, koşullu ödül, entelektüel uyarım, istisnalarla yönetim (pasif), idealleştirilmiş etki (davr.), istisnalarla yönetimdir (aktif). Regresyon kat sayılarının anlamlılığına ilişkin t-testi sonuçları incelendiğinde ise, bireysel destek ve laissez-faire’dir. Akademik önem =2,12 + İstisnalarla yönetim (pasif) 1,12 + İdealleştirilmiş etki (atf.) 1,28 + Bireysel destek 5,10 + İdealleştirilmiş etki (davr.) 6,46 + İstisnalarla yönetim (aktif) 7,24 + Entelektüel uyarım 7,30 + Koşullu ödül 9,14 - Telkinle güdüleme -1,18 + Laissez-faire -3,02. Buna göre, okulun örgütsel sağlığının akademik önem alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden bireysel destek olup bunu işlemci liderlik özelliklerinden laissez-faire liderlik özelliği izlemektedir. 4. TARTIŞMA Bu araştırma sonucunda, okulun örgütsel sağlığının kurumsal bütünlük alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin laissez-faire ve dönüşümcü liderlik özelliklerinden idealleştirilmiş etki (davranış); inisiyatif yapısının en güçlü yordayıcısı telkinle güdüleme, entelektüel uyarım ve koşullu ödül; saygı alt boyutunun en güçlü yordayıcısı idealleştirilmiş etki (atfedilen), koşullu ödül ve laissez-faire; okul yöneticisinin etkisi alt boyutunun en güçlü yordayıcısı telkinle güdüleme, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve istisnalarla yönetim (aktif); kaynak desteği alt boyutunun en güçlü yordayıcısı bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atfedilen); moral alt boyutunun en güçlü yordayıcısı bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve laissez-faire; akademik önem alt boyutunun en güçlü yordayıcısı bireysel destek ve laissez-faire liderlik özellikleri olduğu saptanmıştır. Bu araştırmada, okulun örgüt sağlığının kurumsal bütünlük alt boyutunun en güçlü yordayıcısı okul yöneticilerinin işlemci liderlik özelliklerinden laissez-faire ve dönüşümcü liderlik özelliklerinden idealleştirilmiş etki (davranış) olduğu saptanmıştır. Yıldırım (2006) araştırma bulguları ile bu araştırmanın bulguları paralellik göstermektedir. Kurumsal bütünlük, okul örgütünün dış çevreden gelen baskılara karşı gösterdiği mukavemeti ifade eder. Okul yöneticileri idealleştirilmiş etki davranışlarını gösterme sıklığını artırdıkça, okula dış çevreden gelen baskıların azaldığı ve öğretmenlerin kendilerini daha çok güvende hissettikleri ileri sürülebilir. Kurumsal bütünlük, okul içerisinde öğretmen, öğrenci ve okul yöneticisi arasındaki ilişkinin ve iletişimin niteliğinin tanımlanması açısından da son derece önemlidir. Bu durum, okul içinde paydaşlar arasında sürekli paylaşılan değerlere ve sürdürülebilir ilişkilerin varlığına işaret etmektedir. Korkmaz (2005) okullarda kurumsal bütünlüğün varlığı, okulun ve öğrencilerin amaçlarına destek verildiği anlamına geldiğini, bunun sonucu olarak okuldaki performansın arttığını, okulun çevresinden kopuk olmadığını, çevre ile olumlu iletişim ve etkileşim içerisinde, iş birlikçi bir yapı sergilediğini ileri sürmektedir. İdealleştirilmiş etki, liderle kimliğini bulan, izleyenlerde güçlü duygular uyandı¬rarak izleyenleri etkileyebilme süreci olarak ifade edilebilir (Güney, 2000: 249). Bu duyguda kurumsal bütünlüğü ortaya çıkaran önemli bir liderlik niteliği göstermektedir. Araştırmanın ilginç bulgularından bir diğeri de laissez-faire liderliğin kurumsal bütünlüğü negatif yönde yordamasıdır. Laissez faire, iş görenlere sınırsız özgürlük alanı yaratan lider anlamına gelmektedir. Liderin varlığı ile yokluğu pek belli değildir. Lider astları kendi haline bırakır, astlarla bir takas ya da antlaşma yapmaz. Bu durum, özellikle liderlik özelliklerinden yoksun yöneticilerde görülür (Karip, 1998: 449). Bu liderler, özellikle karar vermekten çekinirler (Çelik, 1998: 429). Okulun amaçlarıyla bütünleşmeyen okul yöneticisinin, doğal olarak kurumsal bütünlüğü de sağlayamadığı ileri sürülebilir. Araştırmada, inisiyatif yapısının en güçlü yordayıcısı dönüşümsel liderlik özelliklerinden telkinle güdüleme ve entelektüel uyarım, işlemci liderlik özelliklerinden ise koşullu ödüldür. İnisiyatif yapısında okul yöneticisi görevleri, rolleri, statüleri, performans ölçütlerini ve ödülleri açıkça tanımlar ve öğretmenlere bu bilgileri zamanında ulaştırır. Okul yöneticileri, dönüşümcü liderlik özelliklerinden telkinle güdüleme sürecinde izleyenleri güdüleyerek ve onlara ilham vererek, onların işlerine karşı meydan okumalarını, onu kavramalarını sağlarlar. Takım ruhu harekete geçirilir. Bir çok zekâ grubu, ilham verici liderin oluşumuna katkıda bulunur (Bass, 1989: 107). Okul yöneticisi, entelektüel uyarım özelliğine uygun davranışlar sergiledikçe, okulda yaratıcı düşünce ve sezgiyi teşvik eden bir örgüt kültürü, iklimi yaratırlar (Dublin, 2001:78; Akt.Tabak, 2005). Entelektüel liderler, astlarının gruptaki yeni ve değişik durumları zihinlerinde canlandırmaları konusunda cesaretlendirirler (Ceylan, 1997: 319). Bu uygulamaların sonucunda da, öğretmenler görev ve sorumluluk almaya daha istekli, risk almaya daha hazır bir okul kültürü oluşturur. Literatür incelendiğinde koşullu ödül liderlik ile inisiyatif yapısı arasında benzerlikler olduğu, hatta örgüt sağlığının inisiyatif yapısı alt boyutunu gerçekleştirmek için koşullu ödül liderlik özelliğinin düzenlendiği ifade edilebilir. Konu ile ilgili olarak Karip (448 – 449) lider örgütsel amaçları ve performans göstergelerini belirler. Bu amaçlara ya da performans göstergelerine ulaşıldığı zaman astlarının hangi koşullarda hangi ödülleri alacağını ilk başta açıklar. Liderle iş görenler arasında psikolojik bir sözleşme gerçekleşmiş olur. Lider, astın gösterdiği çabanın karşılığı olarak ona istediği desteği sağlamak, performans hedeflerini gerçekleştirmede kimlerin sorumlu olduğunu açıklamak, performans karşılığı olarak iş görenlerin bireysel beklentilerini karşılamak, liderin koşullu ödül davranışlarının örneklerini oluşturur. Görüldüğü gibi işlemci liderlik stilinin alt boyutları da, okullarda örgütsel sağlığın oluşumunda önemli roller üstlenmektedir. Araştırmada, örgüt sağlığının saygı alt boyutunun en güçlü yordayıcısının idealleştirilmiş etki (atfedilen), koşullu ödül ve laissez-faire liderlik özellikleri olduğu görüldü. Saygı kavramı okul örgütü içerisindeki çalışanların birbirleriyle dostça ve arkadaşça iletişim kurması, görüş ve önerileri paylaşması, okul içersinde destekleyici bir ortamın oluşması olarak ifade edilebilir. Bu durumun oluşmasında önemli etkenlerin başında okul yöneticilerinin dönüşümcü liderlik özelliklerinden idealleştirilmiş etki (atfedilen) yatmaktadır. İdealleştirilmiş etki, okul yöneticileri, öğretmenlerin özel niteliklerine saygı duyduklarında ve bu nitelikleri yaşama hakkı tanıdıklarında ortaya çıkan bir durumdur (Morgan, 1998: 195–196). Okul yöneticileri bu liderlik davranışları ile öğretmenlerin ihtiyaçlarını karşılar ve onlara moral verirler. Örgüt sağlığının saygı alt boyutunun önemli yordayıcılarından bir diğeri de işlemci liderliğin koşullu ödül boyutudur. Lider, koşullu ödül sürecinde açıktır. Objektif ölçütleri vardır. Herkes ne zaman, nerede ne yapacağını, yaptıklarının sonucunda nereye ulaşacağını bilir. Bu durum, örgüt sağlığının saygı alt boyutunu pekiştirir; çünkü açık, anlaşılır ve objektif ölçütler, saygı ve önemsenme açısından itici bir güce sahiptir. Araştırmada laissez-faire liderlik özelliğinin saygı alt boyutunu negatif yönde yordadığı görüldü. Bu beklentilere uygun bir durumdur; çünkü ilgisiz ve amaçlardan uzak bir okul yöneticisinin, öğretmenlerin saygı ihtiyacını karşılaması mümkün değildir. Araştırmada, okul yöneticisinin etkisi alt boyutunun en güçlü yordayıcısı dönüşümcü liderliğin telkinle güdüleme, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve işlemci liderliğin istisnalarla yönetim (aktif) liderlik özellikleri olduğu saptandı. Yıldırım (2006) araştırma bulguları bu araştırmanın bulguları ile paralellik göstermektedir. Okul yöneticisinin etkisi, örgüt olarak okulda yapılan iş ve eylemlerde, yöneticinin harekete geçirebilirlik özellikleri vurgulanmaktadır. Telkinle güdülemede okul yöneticileri, yalnız değişen amaçları hırslı bir şekilde savunan değil; aynı zamanda izleyenleri güdüleyen, geleceğin örgüt anlayışına ve vizyonuna sahip birey (Sayles, 1993; Akt. Güney, 2000) özellikleri göstermektedir. Bu davranışlarıyla da okul sağlığının, okul yöneticisinin etkisi alt boyutuna önemli katkılarda bulunmaktadır. Aynı şekilde idealleştirilmiş etki ve istisnalarla yönetim (aktif) liderlik özelliklerinde de söz konusudur. İstisnalarla yönetimde, aktif liderler iş görenlerin geçmişten gelen faaliyetlerini daha etkin ve verimli kılmak üzere iş yaptırmak yolunu seçerler. İşin başında belli bir standart belirlenir ve bir sorun oluşana kadar herhangi bir müdahalede bulunmazlar. Burada hatalara odaklanılması ve yaptırım uygulanması çalışanlar üzerinde gerilim yaratabilir (Bass ve Avolio, 1995). Bu uygulama, davranışçı yaklaşımın özüne de uygundur. Davranışçı yaklaşımda ifade edilen iki önemli tuzak vardır. Birincisi eleştiri diğeri ise yardım tuzağıdır (Yüksel, 2003). Okul yöneticileri her soruna müdahale etmeyerek, istisnalarla yönetim anlayışını, dolayısıyla davranışçı yaklaşımı uygulamaktadır. Bu bulguya dayalı olarak, okul yöneticilerinin, okulda her şeye müdahale etmemeleri, bazı olumsuzlukları görmezlikten gelmeleri, olumlu davranışları yakalamaları ve ödüllendirmeleri, etkililikleri açısından önemli olduğu ileri sürülebilir. Araştırmanın diğer bulgusu ise, örgüt sağlığının kaynak desteği alt boyutunun en güçlü yordayıcısı dönüşümcü liderliğin bireysel destek ve idealleştirilmiş etki (atfedilen) liderlik özellikleridir. Bu bulgu Korkmaz (2005) ve Yıldırım (2006) araştırma bulguları ile paralellik göstermemektedir. Bu farklılaşmanın nedeni, her iki araştırmada kullanılan anketin aynı olması, bizim araştırmamızda kullandığımız anketin farklı boyutlardan oluşması, örneklem grubunun farklılığı olabilir. Örgüt sağlığının kaynak desteği alt boyutu, daha çok okul yöneticisinin ders araç-gereç ve materyal sağlaması, öğretmenleri akademik konularda desteklemeleri gibi işlevleri içermektedir. Dönüşümcü liderliğin bireysel destek özelliği, izleyenlerin başarıları ve gelişimleri için onların bireysel ihtiyaçlarına, antrenör ya da rehber gibi hareket ederek özel ilgi göstermektir. İzleyenler ve meslektaşlar, potansiyellerinden daha yüksek seviyede başarı göstermeleri için geliştirilirler. Destekleyici bir ortam ile birlikte öğrenme fırsatları yaratılır. İhtiyaç ve beklentilerde, bireysel farklılıklar göz önünde bulundurulur (Bass, 1989: 107). Kaynak desteği, ders araç-gerecini içeren, ancak öğretmenlerin mesleki açıdan gelişmelerini de sağlayan çok yönlü süreçleri kapsayan bir durumdur. Bu bağlamda kaynak desteğini yordayan diğer önemli liderlik özelliğinin idealleştirilmiş etki olması da beklentilere uygun bir durumdur. Araştırmada moral alt boyutunun en güçlü yordayıcısının bireysel destek, idealleştirilmiş etki (atfedilen) ve laissez-faire olduğu saptandı. Laissez-faire liderlik örgüt sağlığını negatif yönde yordamasını, önemli bir bulgu olarak değerlendirmek gerekmektedir; çünkü ilgisiz ve duyarsız liderlik davranışları sergileyen okul yöneticileri, okullarının örgüt sağlığının moral alt boyutunu olumsuz yönde etkilediği, öğretmenlerin morallerinin bozulmasına neden olduğu ileri sürülebilir. Bireysel destek liderlik özelliğini sergileyen okul yöneticileri, öğretmenlerin bireysel farklılıklarını, gereksinimlerini ve yeteneklerini dikkate alırken, astlara başkalarının gereksinim ve yeteneklerini nasıl belirleyeceklerini öğretir. Lider izleyenler için moral kaynağı oluşturur. Sembolleri, sloganları ve basit duygusal ögeleri kullanarak güçlü bir ortak amaç duygusu yaratır (Karip, 1998: 447 – 448). Bass ve Steidlmeier (1998), dönüşümcü liderliğin moral temellere dayanması gerektiğini ifade etmektedirler (Akt, Altun, 2003: 10). Araştırmada, örgüt sağlığının akademik önem alt boyutunun en güçlü yordayıcısı dönüşümcü liderliğin bireysel destek ve işlemci liderliğin laissez-faire liderlik özellikleri olduğu saptanmıştır. Araştırma bulguları Korkmaz (2006) ve Yıldırım (2006) araştırma bulguları ile paralellik göstermemektedir. Akademik önem, okulda öğretmenlerin öğrencilerin başarıları için yapmaları gereken etkinlikleri ve oluşturulan öğrenme çevresini kastetmektedir. Laissez-faire liderlik akademik önem alt boyutunu negatif yönde yordamaktadır. Örgüt sağlığının daha önceki alt boyutlarında olduğu gibi laissez-faire liderliğin ürettiği değerler, eğitimsel amaçlardan uzaklaşmaya neden olmaktadır. Bireysel destek liderlik özelliğini uygulayan okul yöneticileri, okulda destekleyici bir ortam ile birlikte öğrenme fırsatları yaratılır. İhtiyaç ve beklentilerde, bireysel farklılıklar göz önüne alınır (Bass, 1989: 107). Örgütsel öğrenme ve öğrenen örgüt özellikleriyle doğru orantılıdır. 5. SONUÇ Bu araştırma, okulun örgüt sağlığının oluşumunda, okul yöneticisinin liderlik özelliklerinin önemli olduğunu, dönüşümcü liderlik özellikleri sergileyen okul yöneticilerinin görev yaptıkları okullarda, örgüt sağlığını olumlu yönde etkilediklerini, öğretmenlerin birbirleriyle daha pozitif iletişim kurduklarını, öğretmenlerin kendilerini mesleki açıdan geliştirdiklerini, okulun daha fazla öğrenen örgüt özellikleri gösterdiğini, kaynakların etkili ve verimli kullanıldığını, öğretmenlerin dış baskılara karşı korunduğunu ve öğretmenlerde okula karşı aidiyet duygusunun güçlendiğini, morallerinin yüksek olduğunu göstermektedir. 6. KAYNAKLAR Akbaba, S. (2001), Örgüt Sağlığı. Nobel yayınevi, Ankara. Altun, S. (2003), “İlköğretim Okulu Müdürlerinin Dönüşümcü Liderliğe Verdikleri Önem ve Uygulama Düzeyleri”, İlköğretim Online 2, (1) 20003, 10-17. http://www.ilkogretim-online.org.tr Alınma tarihi: 27. 04. 2007. Aytaç, S. (2003), “Çalışma Psikolojisi Alanında Yeni Bir Yaklaşım: Örgütsel Sağlık. Endüstri İlişkileri” İnsan Kaynakları Dergisi, 5, (2), http://www.isguc.org Bakker, A.B, Kıllmer C.H, Sıegrıest J. ve Schaufelı W.B. (2000), “Effort-Reward İmbalance and Burnout Among Nurses”, Journal of Advanced Nursing. 31, 884-891. Bass, B.M. (1985), Leadership and Performance Beyond Expectations. Free Pres, New York. Bass, B. M., ve Avolıo, B.J. (1995), The Multifactor leadership Questionnaire Form 5x. Mind Garden. Palo Alto, CA Bass, B.(1998), Current developments in transformational leadership: research and applications. Invited address to the American Psychological Assocciation, san Francisco, August. Bass, B. M. (1989), “Leadership: Good, Beter, Best”, Robert L. Taylor And William E. Rosenbach (Ed.), Leadership Challenge For Today’s Manager, Nıchols Publıshıng, New York: 112-129. Bass, B.M. (1990), “Toward A Meeting of Minds” Leadership Quarterly 1. Bateman, T.S . (2002), Management: Competing in The New Era. Mcgraw-Hill Irwin, Boston. Başaran, İ. E. (1992), Yönetimde İnsan İlişkileri. Kadıoğlu matbaası, Ankara. Carmelı, A., Meıter, R. ve Weısberg, J. (2006a), “Self-Leadership Skills and Innovative Behavior at Work”. International Journal of Manpower, 27, (1). 75-90. Carmeli, A.ve Tıshler, A. (2006b), “The Relative İmportance Of The Top Management Team’s Managerial Skills”, International Journal of Manpower, 27, (1). 9-36. Ceylan, A. (1997), Liderliğe Kurumsal Yaklaşımlar. 21.Yüzyılda Liderlik Sempozyumu. (5-6 Haziran 1997). Bildiriler Kitabı. Deniz Harp Okulu Basımevi, 2, 314-320. Tuzla-İstanbul. Childer, J. H. ve Faırman, M. (1986), “The School Counselor as Facilitator of Organizational Health.”. The School Counselor, 5, 332-337. Çelik, V. (1998), “Eğitimde Dönüşümcü Liderlik”, Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi. 16, 423-442. Çelik, V. (2004), Liderlik. Eğitim ve Okul Yöneticiliği El Kitabı. Yüksel Özden (Ed.) Pegem Yayınları, Ankara. Duxbury, M.L , Armstrong, G.D, Drew, D.J. ve Henly, S.J (1984), “Head Nurse Leadership Style With Staff Nurse Burnout And Job Satisfaction İn Neonatal İntensive Care Units”, Nursing Research 33, 97-101. Fliegner, H. R. (1984), “School Leadership and Organizational Health: A simulated teaching unit”, Dissertation Abstract International, 45 (6), (UMI No.2889-A) Güney, S. (2000), “Yönetim ve Organizasyon El Kitabı”. Nobel yayınları, Ankara. Hater J.J. ve Bass B.M (1988), “Superior’s Evaluations and Subordinates’ Perceptions of Transformational and Transactional Leadeship”. Journal of Applied Psychology 73, 695-702. Howell, J. M., ve Avolıo, B. J. (1993), “Transformational Leadership, Transactional Leadership, Locus Of Control and Support For Innovation: Key Predictors Of Consolidated Business-Unit Performance.” Journal of Applied Psychology, 78, 891-902. Hoy, W. K., ve Feldman, J. A. (1987), “Organizational Health: The Concept and its Measure”, Journal of Research and Development in Education, 20, Summer, 30-38. Hoy, W. K., Tarter, C. J., ve Bliss, J. R. (1990), “Organizational Climate, School Health And Effectiveness: A Comparative Analysis”, Educational Administration Quarterly, 26 (3), 260- 279. Hoy, W. K., ve Mıskel, C.G. (1991), Educational administration: Theory, research and practice (4 th ed). McGraw –Hill, New York. Hoy, W. K., Tarter, C. J.Ve Kottkamp, R. B. (1991), Open Schools / Healhty Schools. CA:Sage, Newbury Park. Hoy, W. K., Ve Tarter, C. J. (1997), The road to open and healthy schools: A handbook for change: Middle and secondary school edition. Corwin Pres.Thousand Oaks, CA. Hoy, W. K., ve Sabo, D. J. (1998), Quality middle school: Open and healthy. Thousand Oaks, Corwin Pres, CA: Kabadayı, R. (1982), “Okul Yöneticilerinin Liderlik Davranışları ve Öğretmenlerin Güdülenmesi”, Ankara: Hacettepe Üniversitesi (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Karasar, N. (1999). Bilimsel Araştırma Teknikleri. (9. Basım). Ankara: Nobel Yayınları. Karip, E. (1998), “Dönüşümcü Liderlik”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi. 16, 443–465. Korkmaz, M.(2004), “The Relationship between Organizational Health and Robust School Vision in Elementary School”, Journal of Educational Planning and Administration. XVIII (4), 473–488. Korkmaz, M. (2005), “The Relationship between Organizational Health and Student Achievement in Primary School”, Kuram ve Uygulamada eğitim Yönetimi. 44, 529-548. Korkmaz, M. (2005), “Duyguların ve Liderlik Stillerinin Öğretmenlerin Performansı Üzerindeki Etkisi”, Kuram ve Uygulamada eğitim Yönetimi. 11(44). Licata, J. W., ve Harper, G. W. (2001), “Healthy Schools, Robust Schools and Academic Emphasis as an Organizational Theme”, Journal of Educational Administration, 37 (5), 463-475. Morgan, G. (1998), Yönetim ve Örgüt Teorilerinde Metafor. Çev: Gündüz Bulut. MESS Yayınları, İstanbul. O’driscoll M.P ve Beehr, T.A (1994), “Supervisor Behaviors, Role Stressors and Uncertainty as Predictors of Personal Outcomes for Subordinates”, Journal of Organizational Behavior 15, 141-155. Podgurski, T. P. (1990), “School effectiveness as it relates to group consensus and organizational health of elementary schools”, Dissertation Abstract International, 51 (11), (UMI No.3587-A) Stordeur, S., D’hoore & Vanderberghe, C. (2001), “Leadership, Organizational Stres and Emotional Exhaustion Among Hospital Nursing”, Journal of Advanced Nursing 35 (4), 533- 542. Tabak, A. (2005), Lider ve Takipçileri. Asil yayınları, Ankara. Yıldırım, C. (2006), Okul müdürlerinin liderlik stillerinin örgütsel sağlık üzerindeki etkisi. Ankara: Gazi Üniversitesi (Yayınlanmamış Yükseklisans Tezi). Yukl, G. (1994), Leadership in Organizations. (3rd Ed). Englewoods Cliffs,: Perentice Hall. NJ Yüksel, G. (2003), Sınıf Yönetimi ve Disiplinle İlgili Kurallar Geliştirme ve Uygulama, Leyla Küçükahmet. (Ed.) Sınıf Yönetimi, Nobel yayınları, Ankara.